3/9/2010 Ομιλία του κ. Αικατερινίδη στην εκδήλωση «Ο Σητειακός χορός και οι κοντυλιές Καλογερίδη»

03/09/2010 13:49  -  961 αναγνώσεις

       Ο ΧΟΡΟΣ ΩΣ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΣΕ ΛΑΪΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ

 

   Ας μου επιτραπεί να εκφράσω τη χαρά μου που συμμετέχω στη συνθετική αποψινή εκδήλωση προς τιμήν του Στρατή Καλογερίδη, του Σητειακού με την καθοριστική επίδραση στη διαμόρφωση του μουσικού ύφους των ανατολικών περιοχών της Κρήτης. Ο δικός μου λόγος, με έναυσμα το σητειακό χορό, εστιάζεται σε μια εξειδικευμένη αλλά σημαντική λειτουργία του χορού, που τονίζει τον ρόλο του ως τελετουργικού στοιχείου σε σημαντικές εκφάνσεις του παραδοσιακού πολιτισμού, όπως τα δρώμενα.

   Ο χορός άλλωστε, φανερός στην ψυχαγωγική του λειτουργικότητα και αινιγματικός κάποιες φορές για τη σκοπιμότητά του, σε κάθε περίπτωση αναζητεί την αποκρυπτογράφηση του κύριου και πρωταρχικού σκοπού του.

   Κάτι ανάλογο πιστεύω ότι ισχύει και για τον στειακό χορό, γνωρίζοντάς τον μέσα από την επιστημονική προσέγγιση και την παραδοσιακή απόδοσή του.

   Είναι ασφαλώς, ενδιαφέρουσα η ανίχνευση της αρχής και του περιεχομένου του χορού, μιας έννοιας τόσο οικείας και με τόση έντονη παρουσία στη ζωή, ιδιαίτερα της παραδοσιακής κοινωνίας. Ξεκινώντας από απλές κινήσεις, διαμορφώνεται σε σύστημα ζωής, άρρηκτα δεμένος με τον πολιτισμό κάθε τόπου στις ποικίλες διαβαθμίσεις του.

   Σήμερα, βέβαια, ο χορός ταυτίζεται με κάθε χαρούμενη εκδήλωση. Φυσικό άλλωστε αφού κατά Πλατωνική παρετυμολογία. «χορούς ώνομακέναι παρά τό της χαράς έμφυτον όνομα».

  Ο χορός συνδυάζει καλλιέργεια και προβολή συγχρόνως της ομορφιάς σώματος και ψυχής και όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Λουκιανός, μόνο στην όρχηση ενώνονται και τα δύο, γιατί όσα τελούνται φανερώνουν μαζί με τη σκέψη που έχει προηγηθεί και την ενέργεια της σωματικής άσκησης..

   Ενταγμένοι στο εθιμικό και ηθολογικό σύστημα της παραδοσιακής κοινότητας, οι χοροί εκφράζουν αντιπροσωπευτική εικόνα της τοπικής πραγματικότητας, όπως διαμορφώθηκε διαχρονικά στην εξελικτική της πορεία με τις εκάστοτε συνθήκες-κοινωνικές, ιστορικές, οικονομικές. Με τη μακρόχρονη λειτουργία τους μέσα σ΄ ένα ευρύτερο πολιτισμικό περιβάλλον, γίνονται θεσμοί, φορείς κοινωνικοποίησης, διαμορφώνοντας και αυτοί ορισμένες καθολικά αποδεκτές συμπεριφορές.

   Πέραν όμως του χαρακτήρα του ως αναπόσπαστου σήμερα στοιχείου κάθε χαρούμενης εκδήλωσης, ο χορός παίρνει μιαν άλλη διάσταση, όταν έχει ημερολογιακή δέσμευση, ή αποτελεί επιμέρους στοιχείο κάποιας εθιμικής εκδήλωσης και μάλιστα λατρευτικής, όπως ο χορός του κυρ-Βοριά στον Αρτεμώνα της Σίφνου, για εξιλέωση του ανέμου, το βράδυ της Κυριακής της Τυροφάγου, μετά τον εσπερινό, με πρωτοχορευτή τον ιερέα. Ένα έθιμο, που θυμίζει τους βορεασμούς , εορτές που τελούσαν οι Αθηναίοι, τιμώντας τον Βορέα, ως θεό και κύριο των ανέμων, που με την ιδιότητα αυτή λατρευόταν και σε πολλές άλλες πόλεις της αρχαιότητας. Λατρευτική διάσταση παίρνουν και οι χοροί γύρω από τις εθιμικές πυρές, ιδιαίτερα της Αποκριάς.

   Η λατρευτική αυτή διάσταση του χορού μαρτυρείται από τα βάθη των αιώνων σαν επιμέρους στοιχείο της θρησκείας, με την Κρήτη να διεκδικεί το προνόμιο ότι είναι η κοιτίδα του αρχαιότερου χορού. Του χορού που οι Κουρήτες έκαναν, χτυπώντας τα δόρατα τους πάνω στις ασπίδες, για να μην ακουστεί το κλάμα του νεογέννητου Δία στο σπήλιο της Ίδης, όπου τον γέννησε η Ρέα θέλοντας να τον προστατεύσει από τον Κρόνο.

   Παράλληλα με τη λατρευτική –ψυχαγωγική του διάσταση, ο χορός δεν παύει να έχει και κοινωνική σκοπιμότητα, όπως ήταν η γνωριμία των νέων παλαιότερα, με τη διαφορετική απ΄ ότι σήμερα αντίληψη περί ηθών και ηθικής.

   Στην Αιανή π.χ. της Κοζάνης, στη γιορτή του Λαζάρου, στο πλαίσιο τριήμερων εκδηλώσεων γίνονταν τα «νυφοδιαλέγματα», με τα κορίτσια συγκροτημένα σε ομάδες κατά ηλικία και με ορισμένο τυπικό να επισκέπτονται τα σπίτια, τραγουδώντας και χορεύοντας, δίδοντας την ευκαιρία να εκτιμήσουν οι ενδιαφερόμενες οικογένειες τις χάρες και την ομορφιά τους.

   Ιδιαίτερα σημαντική είναι η παρουσία του χορού στα λαϊκά δρώμενα, με την επιστημονική έννοια του όρου, σε παραστατικές, δηλαδή εκδηλώσεις που αρχικά περιείχαν και λατρευτική διάσταση. Τελούνται με τη συλλογική κατάφαση μιας κοινότητας ή ομάδας που επιδιώκουν την πραγματοποίηση ενός σκοπού, ο οποίος συνήθως είναι η επίτευξη της ευετηρίας, της καλής χρονιάς στην ευρύτερη διάσταση της πλούσιας καρποφορίας και της καλής υγείας.

   Ένα απλό αρχαίο ευετηρικό δρώμενο χορευτικής μορφής ήταν η «καρπαία, όρχησις Μακεδονική», όπως παραδίδει ο λεξικογράφος Ησύχιος. Επρόκειτο για ένα χορό στην εποχή της σποράς, με μιμητική πάλη γεωργού και ληστή που προσπαθεί να του αρπάξει τα αρυτριώντα ζώα. Η νίκη του γεωργού προοιωνιζόταν και την αγαθή πορεία της σποράς.

   Παρόμοιος ευετηρικός χορός επιχωρίαζε στη θράκη, με τη λεγόμενη Τζαμάλα, στη διάρκεια και αυτός της περιόδου της σποράς. Βασικό μοτίβο ήταν ο εικονικός θάνατος και ζωντάνεμα ενός χορευτή, με αυτονόητους συνειρμικά τους συμβολισμούς για τον σπόρο που θάβεται βαθιά στο χώμα, δίδοντας με τον θάνατό του νέους καρπούς.

  Στο πλαίσιο της παραγωγικής διαδικασίας εντάσσεται και «ο χορός του δρεπανιού» στην Κύπρο, την περίοδο του θερισμού. Ο χορευτής κρατά ένα δρεπάνι και το κινεί συμβολικά, παίρνοντας άλλοτε το σχήμα του θερισμού και άλλοτε το σχήμα μαστιγίου που περιζώνει το σώμα. Κινήσεις, οι οποίες παραπέμπουν σε τελετουργικούς χορούς της αρχαιότητας που σχετίζονταν με τη γονιμότητα.

   Σε αρχέγονα μοτίβα παραπέμπουν και οι χορευτικές κινήσεις των αρματωμένων του Μεσολογγίου στο περίφημο πανηγύρι του Άι-Συμιού την Πεντηκοστή, που αποτελεί μια εθιμική αναπαράσταση της πορείας των Εξοδιτών. Ιδιαίτερο στοιχείο αποτελεί ο «χορός του πεθαμένου», μιμόδραμα με θάνατο και ανάσταση ενός αρματωμένου και χαρούμενο χορό στη συνέχεια απ΄ όλους, με φανερούς τους συμβολισμούς για το ξανάνιωμα της φύσης.

   Το δικό τους ενδιαφέρον έχουν οι χοροί που συνδέονται με τα Αναστενάρια, το γνωστό και πολυσυζητημένο δρώμενο προς τιμήν των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, χοροί κυκλικοί, συγκροτημένοι, αλλά και χοροί αυτοσχεδιασμού με επιτόπιες κινήσεις όχι μόνο των ποδιών αλλά και των χεριών, του στήθους, όλου του σώματος. Κινήσεις που εκφράζουν εκστασιασμό και αγωνία για μέθεξη των τελεστών με τον Άγιο.

   Δική του μορφή έχει ο χορός των ζωόμορφα μεταμφιεσμένων στο αποκριάτικο δρώμενο του Γέρου και της Κορέλας στη Σκύρο. Χορός με πρωτογενή μορφή, μια επιτόπια ρυθμική κίνηση, με τα σώματα <<αλλόμενα και σκιρτώντα, οίον ορχούμενα μεθ΄ ηδονής>>. Ανάλογες ορχηστικές κινήσεις, οι οποίες μας οδηγούν στην πρωταρχική αφετηρία του χορού, συναντούμε και σε αρκετά άλλα δρώμενα, που πολλές φορές έχω βιώσει στον αυθεντικό τους τόπο και τον εθιμικό τους χρόνο.

   Ας αναφερθεί ότι και σε μαγικότροπου χαρακτήρα υποτυπώδη δρώμενα συναντάται ο χορός, όπως η λεγόμενη «Περπερούνα» που γινόταν σε αρκετά μέρη για πρόκληση βροχής. Σύμφωνα με το εθιμικό τυπικό, όμιλος κοριτσιών, τραγουδώντας και χορεύοντας, περιέφεραν, ένα άλλο κορίτσι φυτομορφικά μεταμφιεσμένο στο χωριό και οι νοικοκυρές το κατάβρεχαν ώστε με ανάλογο τρόπο να ρίξει και ο θεός βροχή.

   Χορός ως στοιχείο σε μαγικοδεισιδαιμονική τελετουργία αναφέρεται από τα Άγραφα στο «κάρφωμα» του λύκου, για προστασία των αιγοπροβάτων από το σαρκοφάγο αυτό ζώο, με μια γυναίκα να παίρνει θέση στο κέντρο του κοπαδιού ψιθυρίζοντας επωδές και συγχρόνως άλλοι περιμετρικά να χορεύουν. Ας σημειωθεί ότι με μουσικοχορευτικούς εξορκισμούς θεράπευαν οι Έλληνες της Κάτω Ιταλίας όσους πάθαιναν ένα είδος μανίας από τσίμπημα ταραντούλας, αράχνη.

   Εδώ όμως πρέπει να σταματήσω, αφού ακολουθούν μουσική και χορός. Όχι μόνο με θεωρητική προσέγγιση αλλά και ως συγκροτημένο ακρόαμο και θέαμα. Πρώτα όμως θέλω να απευθύνω θερμά συγχαρητήρια στους συντελεστές της αποψινής εκδήλωσης. Συγχαρητήρια τα οποία ας συγκεκριμενοποιηθούν στα πρόσωπα του Δημάρχου κ. Κουρουπάκη και της κυρίας Ζερβάκη, η οποία ως εκπαιδευτικός, παράλληλα με το υψηλό θεσμικό αξίωμά της ως στέλεχος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, με αίσθημα πολιτιστικής ευθύνης προς τη γενέτειρα πόλη και επαρχία, πρωτοστάτησε στη σημερινή εκδήλωση, προβάλλοντας και αναδεικνύοντας σημαντικές εκφάνσεις του τοπικού λαϊκού πολιτισμού.

Του πολιτισμού, ο οποίος, σε ευρύτερο πλαίσιο, ιδιαίτερα σήμερα με τη συντελούμενη παγκοσμιοποίηση, αποτελεί βασικό στοιχείο της εθνικής μας αυτογνωσίας και της ιδιαίτερης ταυτότητάς μας ως λαού.

  Και είναι ευοίωνο το γεγονός ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση και η Νομαρχιακή δια της παρουσίας του Αντινομάρχη κ. Πατεράκη δείχνει έμπρακτα το ενδιαφέρον της για τον λαϊκό μας πολιτισμό, οργανώνοντας, συνδιοργανώνοντας ή θέτοντας υπό την αιγίδα της τις εκδηλώσεις όπως η αποψινή.

  Η τιμητική άλλωστε παρουσία του Προέδρου της Τ.Ε.Δ.Κ του Νομού μας  κ. Νίκου Καστρινάκη, εκπαιδευτικού επίσης, καθώς και της Προέδρου του Δ.Σ. Νεάπολης, ιατρού, κυρίας Ελένης ,Μοσχοβιτάκη, παίρνει ένα συμβολικό χαρακτήρα για το ενδιαφέρον της Τοπικής, όπως βέβαια και της Νομαρχιακής Αυτιδιοίκησης για τον Πολιτισμό μας.

   Ένα ενδιαφέρον που τονίζεται ακόμα περισσότερο με την όλως ιδιαιτέρως τιμητική παρουσία απόψε του συνεπαρχιώτη μας Υπουργού κυρίου Καρχιμάκη.

Ευχαριστώ